درهای این خانه از سال ۱۳۰۸ به روی شاعران، خوانندگان، نوازندگان و دوستداران هنر گشوده شده و نام آن با یکی از ماندگارترین محافل هنری اصفهان، یعنی «سه شنبه های خانه شاطر رمضان»، پیوند خورده است.
بزرگان موسیقی اصفهان، همچون تاج اصفهانی، حسن کسایی و جلیل شهناز با این محفل پیوندی دیرینه داشتند. شاطر رمضان در اردیبهشت سال ۱۳۷۳ درگذشت و در باغ رضوان اصفهان خاکسپاری شد اما فرزندش، یدالله ابوطالبی این میراث پدر را حفظ کرده است و همچنان آن را ادامه می دهد.
خانه شاطر رمضان ابوطالبی که با نام «سرای سرور» نیز شناخته می شود در خیابان میرداماد اصفهان نرسیده به خیابان کاشانی قرار دارد.
در این مکان با فرزند او به گفت و گو نشستیم تا با زندگی او بیشتر آشنا شویم.
شاطر رمضان که بود؟
رمضان ابوطالبی در پنج سالگی پدرش را از دست داد؛ برادر بزرگترش در میدان امام حسین (ع) فعلی، نانوایی سنگکی داشت و رمضان را به آنجا برد تا در کنار او مشغول به کار شود
او در دوازده سالگی یک نانوا شد به همین دلیل به او شاطر رمضان می گفتند.
یک روز غلامرضاخان سارنج که کمانچه می نواخت برای خرید نان وارد نانوایی شاطر رمضان شد.
در آن سال ها، هنرمندان سازهای خود را از مردم پنهان می کردند چون وقتی در خیابان رفت و آمد می کردند، کودکان به دنبال آنها راه می افتادند و با واژه های تمسخر آمیز آنان را مورد خطاب قرار می دادند.
غلامرضاخان آن روز سازش را نیز با خود آورده و زیر قبایش پنهان کرده بود.
شاطر رمضان که مشغول نان پختن بود از او پرسید: «ببخشید آقا، این چیه؟» غلامرضاخان گفت:
«کمانچه». شاطر رمضان که به موسیقی و ساز علاقه داشت از او خواست به خانه اش برود و به او موسیقی یاد دهد.
غلامرضاخان هم قبول کرد. شاطر رمضان از او خواست تا چند دقیقه ای در نانوایی بماند تا باقی مانده خمیر را بپزد و بعد با هم به خانه بروند.
غلامرضاخان پس از صرف ناهار در خانه شاطر رمضان، شروع به نواختن کمانچه کرد و شاطر رمضان نیز علاقه خود را به یادگیری موسیقی نشان داد.
از آن پس قرار شد غلامرضاخان هر سه شنبه به خانه شاطر رمضان بیاید و از او موسیقی بیاموزد.
غلامرضاخان یک کمانچه برای پدرم خرید که اکنون در خانه نگهداری می شود؛ مشابه آن در موزه لوور پاریس است.
با گذشت زمان، هنرمندان بیشتری به این محفل پیوستند. از جمله مشهدی میرزا که ضرب می زد و مرشد زاده لقب داشت، شعبان خان پدر استاد جلیل شهناز، استاد تاج و سپس استاد حسن کسایی؛ استاد شهناز نیز در همین فضای هنری رشد کرد و ارتباط او با این محفل سال ها ادامه یافت
و این گونه، سنت سه شنبه های موسیقی در این خانه شکل گرفت؛ این سنت اینک ۹۷ سال دارد و به یکی از محافل شناخته شده موسیقی سنتی اصفهان بدل شده است.
پیژامه، آبگوشت و ساز و آواز
سه شنبه ها، این خانه به محلی برای آموزش، تمرین و اجرای موسیقی سنتی ایران بدل شد به نحوی که استادان و هنرمندان پس از حضور در خانه و صرف ناهار که آبگوشت بود، سازهای خود را کوک می کردند و سپس به نواختن موسیقی و آوازخوانی می پرداختند. در این نشست ها، هنرمندان جوان نیز فرصت می یافتند در کنار استادان خود بنشینند و از تجربه آنان بهره مند شوند.
بسیاری از هنرمندان عرصه موسیقی کشورمان از همین جا فعالیت هنری خود را آغاز کردند. برای نمونه؛ آقای شاهزیدی، آقای افتخاری، آقای ستوده، آقای آغاسی و آقای سعیدی از جمله هنرمندانی بودند که در همین نشست‌های سه شنبه حضور پیدا کردند و از این محفل به عرصه هنر راه یافتند.
مادرم نیز در برگزاری این جلسات نقش بسیار مهمی داشت. نام مادرم نصرت بود و ۵ سال زودتر از پدرم فوت کرد؛
پدرم علاقه زیادی به او داشت و پس از فوت او خیلی بی تابی می کرد. مادرم هر سه شنبه آبگوشت می پخت و تعداد مهمانان ثابت نبودند.
گاهی پنج نفر بودند و گاهی تعداد آنها به۲۰ یا ۳۰ نفر می رسید؛ در بعضی روزها نیز جمعیت بیشتر می شد و لازم بود چند بار سفره پهن شود.
یک روز شاطر رمضان طاقه ای پارچه خرید و از مادرم خواست برای هنرمندانی همچون شهناز و آقا حسن کسایی که هر سه شنبه می آیند، پیژامه بدوزد که مادرم نیز این درخواست را انجام داد. وقتی هنرمندان خانه ما می آمدند، شاطر رمضان به آنها می گفت: برو داخل صندوقخانه، پیژامه ات را بپوش و بیا. عکس هایی از هنرمندان با پیژامه به ثبت رسیده است.
رسم خانه شاطر رمضان ساختمان خانه شاطر رمضان بسیار قدیمی بود؛ حاج مرتضی اشتری که در خیابان فروغی مغازه نجاری داشت، روزی به خانه ما آمد و پس از دیدن وضعیت بنا هشدار داد که ممکن است سقف خانه فرسوده شده هر لحظه فرو بریزد.
مدتی بعد بخشی از طاق خانه فرو ریخت و خوشبخانه اتفاق ناگواری نیفتاد؛ دیگر امکان تعمیر آن وجود نداشت چون این بنا با خشت و گل ساخته شده بود و هر دفعه به سبب بارندگی، بخشی از این خانه آسیب می دید و فرور می ریخت؛ در نهایت، این خانه بازسازی اساسی شد اما تلاش شد هویت و فضای فرهنگی خانه حفظ شود.
اتاقی را که در ابتدا ظرفیت حدود ۳۰ نفر داشت به سالنی بدل شد که امکان پذیرش حدود ۳۰۰ نفر را دارد.
آقای زهتاب، مدیرکل وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، کتابی درباره این خانه نوشت و عنوان آن را «سرای سرور» گذاشت؛
به همین علت خانه شاطر رمضان، «سرای سرور» نیز نامیده می شود.
سه شنبه های خانه شاطر رمضان حتی در بحبوحه ابتدای پیروزی انقلاب نیز تعطیل نشد؛ چون ما از مرز و محدوده خود فراتر نرفتیم و این محفل را از مسائل و جریان های سیاسی دور نگه داشته ایم.
اینجا شعر نامناسب نباید خوانده شود؛ حضور بانوان ممنوع است؛ حرکت موزون در این خانه جایی ندارد. اینجا خانه هنرمندان است و باید حفظ شود.
همه خوانندگان مطرح کشورمان همچون شهرام ناظری، محمدرضا شجریان و ایرج به خانه شاطر رمضان آمده اند.
اکنون هم تمامی هنرمندان موسیقی در اینجا گرد هم می آیند ولی مانند گذشته، کلاس های موسیقی برگزار نمی شود چون دیگر استادی مانند تاج وجود ندارد که به علاقه مندان آموزش دهد.
البته، همچنان افرادی برای تمرین و اجرای موسیقی به اینجا می آیند. برای مثال، گاهی خواننده ای قطعه ای را اجرا می کند و اگر بخشی را خارج از نت یا نادرست بخواند، یکی از خوانندگان باتجربه به او تذکر می دهد که کدام قسمت را فالش خوانده یا به شکل نامناسبی اجرا کرده است. نوازندگان نیز هنگام نواختن ساز از تجربه و نظر دیگر هنرمندان بهره می گیرند تا اجرای درست و هماهنگی داشته باشند.
آغاز ضبط اجراها
یدالله ابوطالبی
شاطر رمضان با فردی کلیمی به نام آقاگل که در چهارباغ عباسی ضبط صوتمی فروخت، دوست بود.
یک روز شاطر رمضان و آقاگل با یک دستگاه ضبط صوت که یک میکروفن داشت به خانه ما آمدند.
آن زمان من هفت سال داشتم و آقا گل ضبط کردن صدا را به من یاد داد. آن وقت کسی ضبط صوت نداشت.
از همان زمان، ضبط اجرای برنامه های سه شنبه ها آغاز و این کار به من محول شد. گاهی اساتیدی همچون آقا حسن کسایی شب ها به خانه ما تلفنمی زد و می خواست اجرای او را ضبط کنیم؛
پدرم من را از خواب بیدار می کرد تا اجرای او را ضبط کنم.
پهن کردن سفره برای مهمانان، ضبط اجراها و عکاسی از مهمانان و اجرای برنامه ها بر عهده من بود.
همه این جلسات و اجراها در قالب عکس و نوار کاست ثبت شده است. تعدادی از عکس های رنگی نیز برای ماندگاری بیشتر به صورت سیاه و سفید چاپ و بر روی سالن خانه نصب شده اند.
اکنون هم تمام اجراها را ضبط و سپس بر روی نوار کاست پیاده و آرشیو می کنم.
صدای هنرمندانی در این خانه ثبت شده اند که خیلی از آنها امروز در قید حیات نیستند و به همین دلیل، این آرشیو بخشی از تاریخ شفاهی موسیقی سنتی ایران است.
درِ خانه شاطر رمضان به روی همه باز است در سال های اخیر پیشنهادهایی برای انتقال این آثار به یک موزه مطرح و یا گفته اند که این خانه در فهرست آثار ملی به ثبت برسد اما ترجیح می دهم این آثار در همین فضا باقی بمانند و خودم از آن حفاظت کنم چون اگر این خانه به ثبت رسید اختیار آن از ما سلب می شود.
حتی پیشنهاد شد افرادی که برای تماشای برنامه های خانه شاطر رمضان می‌آیند، مبلغی برای ورود پرداخت کنند که گفتم: نه آقا، درِ خانه شاطر رمضان به روی همه باز است. امروزه دیگر خوانندگانی مانند گذشته نداریم. یک روز داشتم تلویزیون تماشا می کردم و با خودم گفتم:
آیا این موسیقی اصیل ماست؟ کسانی که نمی دانند تحریر چیست، چهچهه چیست و با ظرافت های آواز ایرانی آشنایی ندارند، چگونه می توانند اجرا کنند؟
موسیقی سنتی ایران در حال از بین رفتن است. اگر بزرگانی همچون آقای شاهزیدی، آقای سعیدی و آقای جهاندار نبودند، شاید موسیقی اصیل ایران تاکنون از بین رفته بود. بسیاری از بزرگان این عرصه همچون استاد تاج اصفهانی و شجریان فوت کردند و بخش بزرگی از دانش، تجربه و گنجینه هنری خود را نیز با خود بردند و امروز آن موسیقی و آن پشتوانه ای که در گذشته داشتیم، کمتر دیده می شود.
روزنامه اطلاعات استان اصفهان روزنامه اطلاعات استان اصفهان
